Muszę przyznać, że wprawdzie moje intencje, z którymi publikowałem „śliczny cytat” (patrz poprzedni wpis w dzienniku) nie były całkiem czyste – poza rzeczywistą aprobatą dla cytatu plątała się tam gdzieś ochota do prowokacji – to Państwa reakcja przekroczyła moje najśmielsze oczekiwania. Więc trąbka gra i przystępuję do polemiki z zamieszczonymi dotąd komentarzami.
    Po pierwsze: logika rzeczywiście się przydaje. Na przykład żeby wykrywać nadużycia adwersarzy. A zatem nie jest prawdą, że według mnie „w naukach humanistycznych najbardziej humanistyczne jest to, że giną przez nie ludzie” (kw). Ani że opisana w cytacie „różnica wskazuje na korzyść spraw, o które ludzie są skłonni wzajemnie się mordować” (Hoko). Cytat nie deprecjonuje w ogóle „nauk matematycznych”, stwierdza tylko różnicę między nimi a humanistyką (jeśli stwierdzę, że na Antarktydzie nikt w czasach historycznych nie umarł z gorąca, a w Afryce owszem, nie mówię nic o wyższości jednego kontynentu nad drugim). Otóż ta różnica nie polega na tym, że przez nauki humanistyczne giną ludzie – lub że są skłonni się mordować – tylko że dla obrony tez humanistów ludzie są czasem gotowi oddać życie, a dla obrony tez „nauk matematycznych”” – nie. Chodzi zatem nie o sam fakt śmierci (giną ludzie), ani o budzenie krwiożerczych instynktów („ludzie są skłonni mordować”) tylko o gotowość do poświęcenia życia, o egzystencjalne zaangażowanie.
    Po drugie: jeszcze w związku z logiką. Otryt pisze: „z tekstu tego wynika fałszywa teza, że wartość ma tylko to, za co ludzie są w stanie oddać życie. Ileż znamy przypadków, że ludzie zabijali się z błahych powodów?” Toż to klasyczne pomylenie implikacji (wynikania: jeśli p to q) z tożsamością (p wtedy i tylko wtedy, gdy q). Tekst mówi: jeśli ludzie nie oddają za coś życia, to nie jest to coś dla nich ważne. Nie mówi: ludzie oddają życie za coś wtedy i tylko wtedy, gdy to jest ważne. Oczywiście, że znamy mnóstwo przypadków, gdy ludzie zabijali się z błahych powodów…
    Po trzecie: współcześnie często spotykamy się z szyderstwem, które w związku z tym łatwo dostrzegamy, mamy natomiast kłopot z subtelniejszą od szyderstwa ironią. „Śliczny cytat” jest ironiczny i to, jak mi się zdaje, dwustronnie. To znaczy: oczywiście ironicznie potraktowany jest matematyk, który „nie pozwoliłby sobie wyrządzić najmniejszej krzywdy z powodu jakiegoś równania”. Ale i nauki humanistyczne, choć mają „charakter życiowy”, dotyka tu pewna ironia (może w smutniejszej wersji). Mianowicie dlatego, że ich specyficzna cecha (że prowokują niekiedy ofiarę z życia) wiąże się ściśle z… kruchością. Nierozstrzygalnością. Brakiem obiektywnych kryteriów. Czyli właśnie – związkiem z życiem, które jest kruche, pełne sytuacji nierozstrzygalnych i galimatiasu kryteriów, z których trzeba jakieś wybrać na podstawie aktu wiary. (Wiary – bo aksjomatów się nie dowodzi).
    Po czwarte: powyższe jednak nie oznacza, że „humanistyka próbuje przekonać do swoich racji” za pomocą takich oto sposobów, jak: „sądy, trybunały, fałszywi, bądź prawdziwi świadkowie, (…) tłumy recenzentów, popleczników (…) w końcu naga siła” (Otryt). Rozmaite są sposoby przekonywania do swoich racji, po które sięgają humaniści, nota bene logika jest jednym z nich, bywa też piękno (fizycy zresztą też twierdzą niekiedy, że udana teoria ma, poza ścisłością, swoiste „piękno konstrukcji”) . Ale w stosunku do istoty nauk humanistycznych sięgnięcie po argument „nagiej siły” czy „fałszywych świadków” jest zwyczajnie zdradą, tym gorszą, że niewątpliwie bywa ona początkowo mniej widoczna, niż w przypadku nauk ścisłych. Podobnie nie umiem zgodzić się z mocnym twierdzeniem, że „erystyka to domena humanistów, sztuka wyprowadzenia adwersarza w pole, nie chodzi w niej o szukanie prawdy”. Owszem, także humanistyka szuka prawdy, tylko innymi narzędziami, niż nauki ścisłe. I tu zresztą jesteśmy w centrum sporu: parokrotnie już w zawsze ciekawych dla mnie komentarzach do mojego dziennika spotykałem się z poglądem, utożsamiającym poszukiwanie prawdy z naukami ścisłymi. To pozytywistyczny redukcjonizm, który mam za stanowisko dość nieprzemyślane. I niewątpliwie przeciwko niemu była moja prowokacja ze „ślicznym cytatem” – czy raczej moja manifestacja ze „ślicznym cytatem”, która okazała się prowokacją, jakże udaną
    Po piąte, marginalne: mnie też denerwują ci humaniści, którzy są dumni z tego, że mieli kłopoty z matematyką w szkole, a więc na elementarnym poziomie (Otryt). Ostatni raz chwaliłem się tym chyba jako nauczyciel dla pognębienia uczniów, tłumaczących, że nie interesuje ich polski, bo są „umysłami ścisłymi” (takie denerwujące przypadki nie zdarzają się wcale rzadziej, niż ci nieszczęśni humaniści zgłaszający désintéressement dla matematyki), ale skoro już trzeba, to niechże mi wolno zadeklarować, że ukończyłem klasę mat-fiz i pisałem maturę z matematyki „na poziomie rozszerzonym” (jak by się to dzisiaj nazwało), to znaczy dla takich właśnie matematyczno-fizycznych klas. I dostałem z niej komplet punktów. Choć, bo się może zanadto nadąłem, po 27 latach pewnie bym dziś już nie dał rady tego powtórzyć
    Po szóste, też marginalne: Czereśnia pisze, że „masy przelewają krew nie w imię wiary czy sprawiedliwości, tylko dlatego, że nie są zaspokajane ich podstawowe potrzeby (głodno, zimno i do domu daleko). Natomiast jednostki przelewają krew w imię wyższych idei (…)”. Otóż byłbym ostrożny z tym przekonaniem o masach. Trzy przykłady: (1) wśród postulatów, które w 1905 roku sformułowali buntujący się na ziemiach polskich robotnicy, pojawił się, poza postulatami płacowymi, postulat zniesienia obowiązku posiadania tzw. „żółtych książeczek” (zdrowia) przez robotnice. Szło o to, że w carskiej Rosji był plan stopniowego objęcia opieką zdrowotną całego społeczeństwa, ale ponieważ nie było na to pieniędzy, więc najpierw objęto nią prostytutki. A w następnym kroku, oczywiście w najwyższym stopniu niezręcznym, objęto nią kobiety pracujące w przemyśle. Wyszło na to, że administracja państwowa traktuje je jak prostytutki… Więc „masy” upomniały się o godność kobiet, co skądinąd wzbudziło wtedy entuzjazm inteligencji. (2) W 1956 roku w Poznaniu robotnicy demonstrowali z transparentami „Chleba i wolności”. Nikt im ich nie podrzucił; sami je wymalowali. (3) W 1980 roku postulat powołania niezależnych od PZPR związków zawodowych nie został podpowiedziany przez inteligenckich doradców, ale zrodził się spontanicznie wśród strajkujących załóg. Jest na ten temat wystarczająco wiele świadectw, żeby nie mieć w tej materii wątpliwości.
    Po siódme, znów trochę bliżej istoty sporu: Faryzeusz napisał, że „nie ma dziedziny o podstawowym znaczeniu dla człowieka. Każdy sam ją sobie wybiera”. Polemizowałbym. Oczywiście, trudno się spierać, że (wyrażając się górnolotnie, ale to z pośpiechu) każdy z nas podejmuje za siebie decyzje aksjologiczne. Już można by się zastanawiać, czy rzeczywiście robi to w kompletnej pustce i jego widzimisię jest ostatecznym kryterium, czy jednak nie istnieją pewne obiektywne lub przynajmniej intersubiektywne kryteria, pozwalające orzec, czy wybiera mądrze, czy głupio. Ale w kontekście „ślicznego cytatu” powinniśmy chyba przez „dziedziny o podstawowym znaczeniu dla człowieka” rozumieć właśnie to, co objawia się w sytuacjach ekstremalnych, granicznych. No właśnie: to, co ludzie naprawdę zagrożeni utratą życia mimo to dalej afirmują. Zdaje się, że ich wybory są wtedy zadziwiająco podobne. Choć, jako się rzekło wyżej, bywa, że niektórzy gotowi są oddać życie za sprawy błahe.
    I po ósme, znów marginalne, ale jednak ważne: Faryzeusz zakończył swój wpis zdaniem „Prof. Gadacz popisuje się swoim fundamentalizmem”. Otóż ta sponiewierana humanistyka zwraca m.in. uwagę na to, by „odpowiednie dać rzeczy słowo”, jak mówi poeta. Profesor Gadacz jest niewątpliwie człowiekiem wierzącym. Jego filozofia jest filozofią religijną. Ale jeśli jego określimy terminem „fundamentalista”, to jak u licha określimy arcybiskupa Lefebvre’a? Prof. Jacka Bartyzela? Już nie mówiąc o przypadkach nieporównywalnych z nimi: ortodoksyjnych Żydów z dzielnicy Mea Sharim w Jerozolimie czy zgoła Bin Ladena? Więc nie tylko z szacunku i sympatii dla prof. Gadacza, ale dla obrony języka przed lingwistyczną inflacją, stanowczo protestuję przed użyciem tego epitetu w kontekście jego książki!
    A najzabawniejsze jest to, że Michał Sułkowski (fizyk; zazdroszczę i pozdrawiam) precyzyjnie oddał swoimi słowami to samo, co było w cytacie, i nikt z Państwa nie wysłał go do odrabiania ćwiczeń z logiki.
    Za wszystkie komentarze dziękuję. Ciekawie jest się nie zgadzać. To w jednym z numerów „brulionu” sprzed kilkunastu lat pojawił się aforyzm: „Tylko boks zbliża ludzi”. No, słowo „tylko” było może lekką przesadą…
    PS. Pojawiły się też dwie sugestie: żebym opowiedział o moim spotkaniu z Michelem Houellebecqiem i żebym zrecenzował rząd Donalda Tuska. Co do tego drugiego zadania, to przy wszystkich wadach tego rządu, ma on tę właśnie zaletę, że pozwala mi nareszcie odpocząć od polityki (no, inna sprawa, że w okresie Mistrzostw Europy zaktywizowało się moje telekibicostwo i myślę głównie o piłce, zresztą nie przede wszystkim o polskiej). Choć może w pewnej chwili się zmobilizuję, ale chyba nie przed urlopem (choć właśnie odkryłem, że z kolei Aquirre mnie od zamiaru tego odwodzi). Co do zaś do Houellebecqa, to w piątek ma się ukazać w „Dzienniku” zapis debaty z pisarzem, w której wziąłem udział. I jeśli po tej publikacji będzie wyglądało na to, że coś jest do dodania, to – obiecuję, dodam.

Ten wpis opublikowano dnia 11-06-2008 (środa) o godz. 01:20 i należy on do kategorii Dziennik. Możesz śledzić komentarze do tego wpisu, korzystając z wątku RSS 2.0. Możesz przeszkoczyć na koniec strony i dodać komentarz. Wysyłanie sygnałó ping nie jest obecnie możliwe.